Community of Practice: Burgerinitiatieven in het Waterbeheer

De CoP wordt gevormd door medewerkers van 6 waterschappen – Aa en Maas, AGV/Waternet, Brabantse Delta, Delfland, Drents-Overijsselse Delta, Zuiderzeeland -, onderzoekers van de EUR en vertegenwoordigers van Stowa en Unie van waterschappen. Voor een concreet burgerinitiatief bij elk van de deelnemende waterschappen zijn interviews gehouden met verschillende betrokkenen vanuit hun specifieke rol: initiatiefnemer, waterschapmedewerker, bestuurder, manager en netwerk partner.

Informatie over de onderzochte initiatieven

In alfabetische volgorde lopen we de initiatieven per waterschap even langs.

Aa en Maas

Op het terrein van stadsboerderij Eyghentijds willen een enkele bewoners van de nabijgelegen wijk Groote Wielen een zg. ‘living machine’ ontwikkelen. Daarmee moet afvalwater uit de wijk dat gewoonlijk naar de afvalwaterzuivering gaat, ter plekke gezuiverd worden. Dat zal gebeuren door een organische zuivering, een kas met specifieke plantjes, waar het afvalwater doorheen wordt geleid. De plantjes zuiveren het water dat vervolgens geloosd kan worden. Het waterschap ondersteunt het initiatief met raad en daad en is bereid om een deel van de ontwikkelings- en beheerkosten te dragen. Het initiatief heeft geleid tot een zg. ‘bidbook’ waarmee nu andere partijen benaderd gaan worden. De vraag is nu of er voldoende animo is om de zuivering daadwerkelijk te ontwikkelen omdat het waterschap expliciet heeft aangegeven dat niet alleen te gaan doen.

Amstel, Gooi en Vecht/Waternet

Waternet is gestart met Amsterdam Rainproof. In dit programma van Waternet en gemeente Amsterdam wordt een netwerk gevormd waarin burgers, maatschappelijke organisaties en bedrijven in contact komen en waarin de initiatiefnemers ondersteund worden. Een voorbeeld is de Tuin van Jan. Hier hebben bewoners het initiatief genomen om een versteende binnentuin om te vormen tot een publieke paradijstuin. Door samenwerking met gemeente en woningbouwcoöperatie kon de tuin gerealiseerd worden. In het programma Rainproof worden de lessen uit de Tuin van Jan benut worden om andere initiatieven te ondersteunen. De ambities van Waternet in Amsterdam Rainproof zijn onderdeel van een organisatieverandering waarin burgerbetrokkenheid één van de kernelementen is.

Brabantse Delta

Het initiatief gaat over de ontwikkeling van een landgoed langs de Aa of Weerijs. Een private investeerder heeft een plan gemaakt om een gebied van 15ha te ontwikkelen met 3 landgoederen. De grond is bestemd als natuur en het beheer en onderhoud zal in principe door de eigenaren van de landgoederen worden uitgevoerd. De ontwikkelaar heeft het waterschap benaderd om het beheer en onderhoud van het gebied op zich te nemen, uitzondering van de woonpercelen. Het gebied sluit immers aan op de EVZ langs de Aa of Weerijs dat ook door het waterschap beheerd wordt. Het waterschap zal hiervoor worden vergoed. De casus is een voorbeeld van een privaat initiatief waaraan het waterschap gevraagd wordt te participeren. Binnen het waterschap heeft dit verzoek geleid tot een discussie over haar rollen en taken. Moet zij wel ontvankelijk zijn voor dit soort initiatieven? Welke rol kan het waterschap hierbij het beste spelen?

Delfland

Het hoogheemraadschap van Delfland is op verschillende manieren betrokken bij burgerinitiatieven. Via subsidiëring aan lokale partnerorganisaties worden initiatieven ondersteund die bijdragen aan de sponswerking van de stad. Daarnaast wordt in verschillende beleids- en besluitvormingsprocessen geëxperimenteerd met nieuwe vormen van burgerbetrokkenheid. Recent is het hoogheemraadschap betrokken geraakt bij het initiatief Natuurlijk Spangen. Bewoners zijn bezig met het vergroenen van de wijk. Daarbij zijn ideeën ontstaan die bijdragen aan de sponswerking van de wijk, waaronder minder verstening op een schoolplein en ondergrondse waterberging onder de parkeerplaats van het Spartastadion. Voor deze plannen is samenwerking met het hoogheemraadschap gestart.

Drentse-Overijsselse Delta

Het betreft een initiatief over recreatief (mede-)gebruik van een stuk uiterwaard langs het Zwarte Water in de Zwolse wijk Holtenbroek. Het waterschap heeft een dijkversterking in voorbereiding. Burgers zien mogelijkheden om nieuwe recreatieve functies te gaan ontwikkelen: speelplek voor kinderen, fruitboomgaard, vuurplek, hondenspeelweide, etc. Met steun van welzijnsorganisatie Travers die ter plekke de stadsboerderij Klooienberg exploiteert, hebben zij hun ideeën samengebracht in een gebiedsschets. Samen met het dijkversterkingsplan moet de gebiedsschets nu in de bestuurlijke procedure gebracht worden. Een initiatief wordt vanuit bestuurlijk oogpunt positief ontvangen als het ook bijdraagt aan de primaire belangen van het waterschap.

Zuiderzeeland

Het waterschap zoekt actief naar mogelijkheden om in te spelen op de trend van meer maatschappelijk initiatief. De organische gebiedsontwikkeling van Oosterwold in Almere is een goed voorbeeld van maatschappelijk initiatief. Toekomstige bewoners krijgen heel veel ruimte om het gebied zelf in te richten en te beheren. Het waterschap moet daardoor veel uit handen geven en zich beperken tot het stellen van randvoorwaarden. Tegelijkertijd komen er van burgers uit het gebied vele vragen om raad en daad op het waterschap af. Het is de wens van het waterschapsbestuur om hiervoor open te staan en te bezien wat er gedaan kan worden om deze maatschappelijke initiatieven te omarmen.

Voorlopige inzichten

De interviews zijn nog niet allemaal afgrond. Toch kunnen we door enkele oneliners wel een aantal interessante inzichten meegeven:

  • De participatiesamenleving vraagt van overheden het vermogen om te participeren in initiatieven van burgers. Burgerinitiatieven en overheidsparticipatie zijn elkaars contramal.
  • Het consequent benutten van de reacties en suggesties van opmerkzame burgers, is een lichte maar voor waterschappen zeer relevante vorm van burgerbetrokkenheid.
  • Een eenmalig initiatief is gemakkelijker uit te voeren – voor burgers en waterschap – dan het langdurig en consequent overdragen van beheertaken.
  • Burgerinitiatieven rond water zijn maar op enkele plekken van de grond gekomen. De stap van enkele koplopers naar een bredere beweging van burgerinitiatieven is een uitdaging.
  • De initiatieven van burgers en ondernemers leiden direct tot de vraag of en hoe waterschappen moeten en kunnen participeren. Overheidsparticipatie kan bijdragen aan de ‘license to operate’ van een waterschap maar ook leiden tot rolvermenging en extra risico’s.
  • Het risico is aanwezig dat burgerinitiatieven in de waterschaporganisatie versnipperd raken omdat ze niet goed passen in de organisatieschema’s die het waterschap hanteert.
  • Het verwelkomen van burgerinitiatieven wordt gezien als middel om organisatieverandering in gang te zetten. Tegelijkertijd wordt die verandering niet altijd van de juiste en voldoende middelen voorzien.

Vooruitblik

Binnenkort wordt de eerste CoP-bijeenkomst georganiseerd bij waterschap Zuiderzeeland. Het programma richt zich op de vraag hoe het waterbeheer van Oosterwold in de nabije toekomst kan worden georganiseerd. In Oosterwold zijn initiatiefnemers zelf verantwoordelijk om hun eigen afvalwater te zuiveren en om maatregelen te nemen tegen wateroverlast. De vraag is wel hoe en in welke mate het waterschap in dit gebied het beheer kan organiseren, gaat toezien en handhaven en hoe dan de rolverdeling met de initiatiefnemers er uit moet komen te zien. Deze vragen zijn uiterst actueel voor Zuiderzeeland en onze bijeenkomst kan onze collega’s van ZZL dan ook handvatten bieden om hierin verder te komen.

Zie voor meer info over de casus Oosterwold:

http://maakoosterwold.nl/hoe-werkt-het/spelregels-voor-ontwikkeling/

https://www.zuiderzeeland.nl/werk/projecten-buurt/oosterwold/